شهڕهکان
دەگا قەدیمیتەرەنە و قەڵایتێ دماتەر پاڵوو قەلاکێنە یانێشا کەردێنەی و ئیسە نیمەو دەگای قەڵایتێنە مژیوا .
نۆباوو شەڕەکانێ مەشوورا . گردوو ئاوێ بەینوو خانەوادێوی نۆ نەفەرە بەش کەریان :
بابه-مام یونس-حمزه-کافراله-کیگارا-یاعیشا- میراوا- سوراوا وشعبان
نامێ بڕێو جە یاگەکا و مڵکەکا شەرەکانی: نیشانە مذۆ شەرەکان تاریخیوی فرە کۆنش هەن و هەڵای نامێ وەڵێ ئێسلامی ئینا قەذوو مڵکەکاوە و یاگەکاوە:
قۆڵێنگهچین ، هانه تهڵووکا ، ملهگاو ههساریێ ، ملهو شهوێ ، ههرﮆۆڵێ ، تهوهنه کهوێ ، تاقوو خۆریسهی ، واجاڵ ، شۆڵگا ، دهراو سووری ،سهروو سـهڵمانی ، مـهڕهو هـامسانی ، دۆڵهو گـهرماوی ، ملهگاو تهوڵی ، بهنووڕوا ، زهردیبن ، ئهسپهگلێر ، هانهو ناری ، هاڵهسوور ، تاشەسیاوێ ، مهڕهوچنووری ، ههشهمهرێ، بهڵخینه ، سهرووپردێ، کهلووقهڵایتێ ، ملهگاوبازی ، هانهبراڵووی ، دهرهۆ دهربهنا ، سووڵیسهر ، تهڤهنهچهرێ ، دهرهۆلهلی ، ملهگاو سهڵوانا ، پهچهو خهڵیفهێ ، گڵڤـهو شهوڵان ، مهڕۆنالهێ و مهڕهتهنـوور ، دهرهۆتهنگانهی ،دهراوسووری ، دهرهوبهبۆی و هانهوسهرکاوی ، ههنگهکۆرێ ، وهرهتاو ، هاڵهوڕا ، تاپیره ، هانهۆ ورماری ، کهلهبهره قووڵ ،چاڵه خهڵووزا ، ههردۆڵی ،کهلگه قووڵی ، تا ملهۆ ساوی ، ههوارگاو ماڵۆسێ دلێ دۆڵ ، سەرچەمە ، حهۆت کهشێ ،مشتـــهقاڵاوا ، لاو ئاساوا ، تهوهنهۆ تهشپی ، سووڵه ، چهلهکـوڕی، دهرهۆ هاڵیبنی ، باغچهۆ گۆڵبهێ ، بهرهۆ ههسارێ ، تڵانهۆ کۆگهێ ، وهزهلارێ ، جـۆراوا ، بهرهۆ مهرێ، هاوگاسـاوا ، سهروو پلهی ، کـهنهڕهژا ، دهرهقووڵی ، شاباز ،هاڵیبن ، ملهگا وشکه ،مێوه زهردهڵـێ ،خهرساوه ،....
ئەسپەگلێر
ئەسپەگلێر ئینا دلێ ڕاو دەگاو شەرەکانی بەرەو مڵکەکا کە ئیسە کەتەن وەروو جادەی . زەمانێو شەرەکان سەروو ڕاو کاروانی بیەن پەی شارەزووری . فرەو کاروانیا جە ویەڕی کە ئینا زەلتەنە کەردەنشا ئەووەر و قۆڵێنگەچینەنە کە ڕاییوە سەختە دلێ تاشانە وەشە کریایبێ بە کەڵەسە ویەرێنێ و ئەینێ دلێ ڕاو شەرەکانی و چاگە لۆێنێ پەی شارەزووری. ئی ڕا تا ئەسپەگلێر باریکە بێ و یاگێ ئیسراحەتی نەبێ .ئیجا تا یاوەیانێ ئاگە بار وزێنێ و ئیسراحەت کەرێنێ .
پاسە ماچا زەمانێویچ ڕاو لەشکەروو عۆسمانی بیێنە و عۆسمانیەکێ ئەسپەکێشا چاگە گلێرێ کەردێنەی. پەوکی واتەنشا ئەسپەگلێر .
خەڵکوو دەگای دەمەو وێرەگا دمار کاری جە مڵکەکانە ئەینێوە پەی دەگای ساتێو سەروو ئا تەختایەو سیێنێوەو جوانەکێچ قەذوو تەەنەکێوە یادگاری نویسێنێ . چێوێو کە سەیرا ئی تاشە زلە ڕەنگا سەد تۆنێ بۆ ئینا سەروو وەزەنێوە کە چیرشەنە سەدها ساڵێن کەیڵێو هەن و ساحیبێو ئامڵکیە بێ تەرس چانە ژیوایشا بەردەن سەر .
جوەو مزرا :
حهکایهتهو جوهو مزرا هاڵی جه لۆتفی نیهنه : جوهو مزرا جوێوهی گهورێنه که جه سهرچهمهو ئهسڵیو دهگاو شهڕهکانی به نامێ سهروو پلوورێ دهس پنه کهرۆ و جه دهرهو ئاساوی ویهرۆ و جه سهروو سووڵێنه که نزیک به ویس گهزێ بهرزاییش ههن ، پڕۆره و تهماموو مڵکهکا جه بنجۆنه تا شۆڵگا به درێژاو چوار کیلوومێترا ئی مهسیرا ملۆ (نسارهو مزگی ، سووراویه ، ئهسپهگلێر ، نهرهلاره ، بهنووروا، ،دهرهو زهردی بنی . دوهتهوهنله ، بهنوومهرێ، مریهم که ، مڵکووئاڵتوونێ ، سهرووسهلمانی ، دهراو سووری و شۆڵگا )و ئاوهو گرذوو ئا مڵکا و ئا مڵکێچه ئینهی وارتەرهو، دارۆ . ئهوسا ههر کهسێو لوایا داواو ژهنێ پهرسێنێش چنه ئایا جه وهروو جوهو مزرا مڵکش ههن یا نیاش. ئهوسا خهڵکی فره ئێحتراموو ئاوێ گێرێنێ و هیچوهخت سهروو ڕهیوه ئاوهکێ پیسه نهکهرێنێ جه گرذوو مڵکهکانا حهوزێو وهش کهرێنێ و ئی ئاوێشه وزێنێنه و ههر چانێ وهرێنێ.ئی جوێ فره قهذیمیهنه و ڕهنگا تاریخش گێڵۆوه پهی ئهوهڵین نهسڵێو که چی دهگانه ژیوهینێ و به پهیلواو من گیڵوه پهی وهڵی ئێسلامی.
ئیجا ههمیهتوو ئی جوێ که من چێگە گهرهکما ئێننه باسش کهروو ، ئینا جه شیوهو ئاودارایشهنه (سیستم پیچیده آبیاری) . ماچا ساحیبێ ئهسڵی مڵکاو شهڕهکانی یانێوی نۆ نهفهره بیهن که گرذوو مڵکهکاشا بهینوو وێشانه بهش کهرذهن ئی نۆ نهفهره ئینێنێ : ( بابه ، مام یۆنس ، حهمزه ، کافرهڵڵا ، کهیگارا ، یاعیشا ، میراوا ، سووراوا ، شابان) بابه ساحیبی ئهسڵی و تاتهو ئهویشا بیهن. ڕۆ ئهوهڵوو ساڵێ تازێ نۆبهو ئاوهو (نۆباو) بابهی بیهن. دماو ئاذیهوه کۆڕهکێش شۆنیشهره بێنێ تا نۆ ڕوه تهمامیۆ شهوێچش حهر پی دهستووره بیهن و گرذوو مڵکهکا داریهینێ . ئی سیستمه ڕهنگا گێلۆوه پهی دوێ ههزار ساڵا . جه زهمانێوەنە گهرهکشا بێ ئی شێوهیه به قازانجوو وێشا واڕا بهڵام نهتیجێش فهقهت سهرونه شیویای بێ و دماو مانگێوی ئامهیوه سهروو ڕهوتی وهڵینی.
هەشەمەرێ
هەشەمەرێ جە دوێ واژا وەش بیەن هەشە + مەرێ ئەگەر واچمێ بە ماناو مەرەو هەشێن دەی مشیۆ واچمێ هەشێچ ژیرێ بیێنێ و پەی وێشا جەلەسێشا تەشکیل داینێ.
هەشەمەرە بە ماناو مەرەو هەشێ نیا. ئێحتماڵ مذەو هەشە، هەوشە بیێبۆ هەوشەو مەرێ.
ئەی مەرە چێشەنە . زەمانی قەذیم جە هەر دەگایوەی ئاوذانە پێسەو شەرەکانی قانوونێوی تایبەتشا بیەن . ئی قانوونە بە دەسوو ئێنسانە ژیراو ئا دەگای جە مەحەلێو بەر جە دەگای فرەتەر جە یاگێو کە چەمە بیەبۆ یا مڵکێو بیەبۆ وەش کریان . ئا یاگێچشا نامێ نیەنە مەرە. مەرە یانێو یاگێو کە جەلەسە منیاو مەشوەرەت کەرا جە بارەو مەسائێلوو دەگاکێشا پێسەو جەماوەری مەحسوولاتی پێسەو ژەن ئاردەی و پێسەو قەزاوەت کەردەی و چی کارا.
پیا گەورێ و ژیرێ لواینێ جە مەرەنە نیشتێنێرە و جەلەسەشا تەشکیل دان. من ئێحتماڵ مذەو هەشەمەرێ ئا یاگێ بیێنە.
متاومێ مانەیوە تەرەش کەرمێ : هەشەمەرە = هەشە مەڕە یا مەڕەو هەشێ
ئەگەر ئاگە مەڕەش بیێبۆ متاومێ پی ئی مانایچە واچمێش
بەڵام پەیلوای من حەر مەرێنە. مەرێ = انجمن (شورای)مشورتی
هاڵە سوور
هاڵە سوور جە دوێ واژێ وەش بیەن = هاڵ + سوور
وەڵێ گردچێوی مشیۆ بزانمێ هاڵ یانێو چێش . هاڵ چن مانایش هەنێ :
١-هاڵ بە ماناو بینەوەرێوی خیاڵی (موجود خیالی) کە ژەنی تازە زارۆڵە بیەش تەرسناینە.
٢- هاڵ یانێو بەرزایی کەشی
٣-هاڵ یانێو سووری کەم ڕەنگ
ئەگەر مانای ئەوەڵەش دەیمێ پنە یانێ هاڵی سوور . گاهەز عەجنێو بیەبۆ پی نامێ پێسە دێوە شەلەی کە جە شرەکانەنە هەن.
ئەگەر مانای دومەش دەیمێ پنە خۆ هاڵە سوور ئینا بەرزایێوەو وەرارەوو شەرەکانیەو سینەش زنیەن کە خاکەکەیچش چەکڕی ورد بیەی سوورا.
ئەگەر مانای یەرۆمەش دەیمێ پنە خۆ هاڵ یانێو سوور و سووریچ حەر سوورا پەس پی مانا یانێو یاگێوی سوور.
من پاسە بزانوو مانای دوومۆە درۆستەرە بۆ . هاڵەسوور یانێو یاگێوی بەرز کە خاکش سوورا.
پیر و پیرمهقسوود
واژهو پیری گێڵۆوه پهی وهڵێ ئێسلامی و دهورانوو میترایهکا که گردوو ههورامانی جه دهورێوی تاریخیهنه سهروو ئی عهقیدێوه بیێنێ . پیر ئاخرین مهرحهڵهو تهکامۆڵیا و یا خاستهر واچوو پیر سهرتهرین مهقامش ههن . پاسه که ماچا ههورامان 99 پیرێش بیێنی. ئی پیرێ ههر یۆشا کاربهدهسوو ههرمانێوێ بیهن. جه دهورانوو پیرشالیاری فرهتهروو ئی پیرا خزمهتوو پیری گهورهی یا پیرشالیاریهنه بیێنێ که وێش ئی پیرێشه ههریۆش ئسپاران به ههرمانێوێ.
پیر مهقسوود هیچ تاریخێوش نیا و فهقهت نامێش ههنه و ئینا دهگاو شهرهکانیهنه. زیارهتتڵانێو پی نامێ یانێو سهروو پیری یا لاو پیری و مهرقهذوو پیر مهقسوودی که وهلی جادهی گردما دیهنما پهڕ بی ئاڵایێ.
چوون نامێش پیر بیهن ئێتر شکهش نیهنه که ئانهنه که مهقسوودوو ئێمهن یانێو پیری میترایی.
به دهمواچ ماچا پیر مهقسوود حاکموو شهرهکانی بیهن و شهرهکان دهگایوه ئاوذانه بیێنه به پاو ئاسهوارانێو که مهنێنێوه پێسهو شۆڵگای که نامێش ئینا وێشهو قهتعهن ئی یاگێ پێسهو ئاتشگای یاگێ ئایرهوکهردهی و عێبادهتگای بیهن. یا چنارهگهوره مهزههروو تاریخوو شهرهکانی و یا سووڵهو کافرا که یهقینتا بۆ ئی کافرێ مهبهس ههر ئا میترایێنێ که دماتهر به نامی گۆران و یارسان نامێ بریا. چن سهذ ساڵی دماو ئایینوو ئێسلامی ههڵای ئی مهنتهقه یاگێ یارسانا بیێنه .
چن ساڵێ چهیوهڵ دوکتر ئێسماعیل شهمس چن باستانشناسێ که خهریکوو کهشفیاتی کهراخوو سهدوو داریانی بێنێ ئاوردٚێش پهی شهرهکانی و منیچ چنیشا بێنێ. واتشا شهرهکان تارێخێوی کۆنش ههن و بهڵام چوون ناههموار و لێژا، واران و لافاو، شۆنهماو ویهردٚهی ماڵانهره و بهردٚهنش واری.
شهڕهکان جه دهورهو شێخ قهسیمی مهدرهسهی علووم دینیش بیهن و سهدٚها کتێبێ چاگهنه بیێنێ که به داخهوه دماتهر وهختێو ئهرتهشوو ڕهزا شای مهی و ههورامانی گێرۆ، فرهو کتێبهکا کهرا چیروو خاکیهو و فرێچشا باروو ههسهرێ کهرا و بهراشاره خانهقاو تهوێڵێ که بۆنهو وهرو و وارانی کتێبهکێ جه بهین ملا.
عهبدولحهکیم حهکیمی به نهقڵ جه مامۆیش سهی مهحیهدین گێڵنۆوه: حهکیم نامێو باباو دهروێش مهحیهدینی کێخاو شهرهکانی بیهن چنی کوڕێویش به نامێو مهحموودٚی ملا ڕاوه وهختێو تفهنگ تهقنۆ، قهدٚوو مایێوهو گنۆره واری و عهمرهو خودٚای کهرۆ. ئهوئهحهدٚ بابا گهورهو ئهحمهدیهکایچ زهمانێو کێخاو شهرهکانی بیهن.
شرکان از روستاهای نوار مرزی و در جوار شهر نوسود و از توابع پاوه و هورامان می باشد و مردم آن با زبان هورامی این زبان اهورایی تکلم می کنند. شرکان درقلب هورامان جای دارد و به جرات می توانم بگویم یکی از اصیلترین روستاهای هورامی زبان است.